Con ocasión al I Seminario Internacional virtual desafíos en la educación intercultural bilingüe, que organiza el Grupo de Investigación Educación e Interculturalidad Pacha de la Universidad Nacional José María Arguedas a desarrollarse los días 10 y 11 de diciembre plantearemos esta ponencia.
Tarpuy qallarinapaq yachaykuna:
Killa
willawanchikmi, qinaspam yachachiwanchik imay punchawkunapis allin, utaq mana allin, tarpunapaq.
Suchu ( constelación de siete estrellas ).
Suchuqa lluqsimun chay (intiraymi) killapa patariq punchawkunatam rikukun hanaq
pachapi. Qinallataqmi, chay punchawqa llaqtanchik ukupiqa yuyarinchik, taytacha San
Juanpa punchawninta, chaynataqmi chay punchawkunaqa (solsticio de invierno).
Chay punchawkunapim, tutatutallanman lluqsimun, huk muntunchampi, qanchis suchu chaskachakuna, sumaqchata kanchaykustin. Chay Suchus, llapallan chaskachakuna sumaqchata llipipyaykuptinqa kanqa sumaq wata, llapan kawsaykunapas sumaqta lluqsinqa achkampi. Qinallamantaqmi iskay kimsa puntaqamuq chaskachakuna llipipyaptinqa, tarpuytam ñawpana. Sichutaqsi chawpipi chaskachakuna llipipyaptinñataqsi, tarpuna tiempolla mpi. Chay qipallapiña llipipyanqa chaskachakuna qinaptinqa tarpunaqa qipaqipallatañas.
Llamapa Ñawin
Chay llamapa ñawinqa kan hatun mayupim. Taytacha San Juanpa visperan tutam qawana
imaynatachá akchimuchkan chayta. Chaymi, sichus rikukun yuraq yuraq puyucha hina sayarisqa, utaq kumparayaq hina, hinaptinqa kay watapiqa anchasutas qasaykamunqa.
Pachamamapa yachayninkuna ancha sumaq kawsaykuna tarpuy lluqsinampa q. Chakrapi qurakuna wiñaptin.
Allpa unaycha samaykuptin wiñaykamunqa llapa chay pasto, utaq qurakuna, utaq putanka pasto sutiyuq, qinaptinqa allin sumaqtas sara tarpukusqa lluqsiykunqa wataman. Qinallataqmi achkampi ruruykunqa.
Chakrapi tankar wiñaptin.
Tankar kichka, chakra samasqapi wiñaptinqa, papa tarpukusqam achkampi anchallata ña
ruruykunqa, sumaq hatunllanta.
Allpa sisaptin.
Tarpuy ukupi kanqa, allpa sumaq yuraq anqaschata sisaq, qinaptimpas sumaqtas llapa kawsay mamakuna ruruykunqaku.
Mana achkanpi kawsay rurunanpaq tukuy yachaykuna (seńas de la naturaleza que anuncia la escasez de la produccion).
Qampatupa llimpichan
Chay qampatuchakuna, utaq machaqwaychapas kanqa chakrakunapi, tarpuy ukupi, qinaptinqa qawanam wasankuna imayna llimpisqacha rikukun chayta. Chaymi, sichus lla
kan yanay yanacharaq, hinaptinqa allin watam kanqa. Llapa kawsaykuna tarpukusqapas allinta rurunqa. Sichutaqsi, wasankuna kanman yuraq chakichakilla, hinaptinñataq m i mana allin watachu kanqa.



