Chillmay llaqtaqa, tarikun Chiara suyupi, chaymi lluqilawman kachkan yaurecc, tambo alliqninman Chiara waqtanman sanja pampa Chaccrampa.
Del pozo, O. (2020) payqa 67 watayuq, llaqtanmi CHillmay paymi nin:
CHillmay- ñawpaq achkasu kasqa chillikukuna chaymantas Clillmay sutin qamun
Yaurecc– Yauriq– ñawpas kasqa huk iskaylla wasikuna, chaynintas ñan machusu risqa runakuna achkallaña, sapa pasaptinsi chay llaqtapi tiyaqkuna qayasqa yaw riq qamuy mikuykatamuy nispa chaymantas sutinqa yauriq.
Pariona, D. (2020) payqa 20 watayuq, llaqtanmi CHiara paymi nin.
Chiara- kay sutiñataqsi qamun huk ayllupis kasqa huk runa lliwmanta rimaysapa chay runatas lliw tukurusqa chiya hukniraqta, lliw pachantikunata, warantapas lliwsi chiyarusa hinaptinsi chiyawarawan suticharusqaku, chaymantas Chiara sutiqa qispisqa.
Durand, B. (2020) payqa 74 watayuq, llaqtanmi CHaccrampa paymi nin:
Chaccrampa- panpapis achkallaña kasqa chaqara nisqanku chaymantas qamun sutin.
Sanja pampa– sumaq panpapi kachkan sanqa ukusu chaymanta sutin.
MAYUKUNAPA SUTIN
Del pozo, O. (2020) payqa 67 watayuq, llaqtanmi CHillmay paymi nin:
Atuq wachana
Atuqsi mayu pata uchkukunapi wachaq, chaysi sutin atuq wachana.
Matichacra mayu
Ñawpaqsi mayupatapi yapusaku mati ruwanapaq, chaysi qawinkahinas machuta wiñaq, chaymanta matinkuta ruwaqku.
Qullpa
Mayupatapi mina qullpa kachi puchqullaña chullumuchkan, chayman wakakuna chayaruspa llanpinku, chaysi qullpa sutin.
China mayu
Upallalla riq mayu mana qaparispa, chaysi rumipas churasalla kachkan chayllanta chinpanankupaq, huklawninta yaykuruptinkuqa quchaman chinkaykuspa wañurunmanku.
Quri mayu
Chay mayu patallapi kachkan minanisqanku chay sutin quri mayu
ÑANKUNAPA SUTIN
Carrasco, P. (2020) Payqa 50 watayuq, llaqtanmi CHillmay paymi nin:
Ranra qata
Achkallaña rumikuna kachkan chay sutin ranra qata.
Parqa rumi
Ñan patapi rumi chipru wasa machusu, chay sutin parqa rumi
Kichka pata
Achkallaña tunas, ruskichka nisqankuna wiñan, chaymanta qamun sutin
QAQAPA SUTINKUNA
Quispe, L. (2020) payqa 47 watayuq, llaqtanmi CHillmay paymi nin:
Yana qaqa
Manchapallaña yana qaqa ankakuna wachan.
Supay wasi
Chaypiqa ankakuna wachan, hinaspapas paqchikunapas kachkan, manchapa qaqa.
Anqasilla
Anqa raqchi manchapa sikinta ñan richkan, chay qaqa warmis, achkaña qarikuna wañun chitankuna michisqanpi.
FITONIMIA: QILLQAYCHIK LLIW QURAKUNAPA SUTINTA, IMAKUNAPAQSI ALLIN, IMA UNQUYKUNATAN HAMPINQA KAYKUNAWAN
Kay lliw tapukuyqa paqarimun mamay yachayninmanta, Durand, D. (2020) 44 watayuq llaqtanmi CHillay paymi nin:
Matiku- rapisapa qumir llinpiyuq, tullunpas rakusu pukyukunapi kikillan wiñaq. kay quraqa allin imapas nanaykunapaq punkikunapaq yakuta timpuchispa upyana
Yawarchunqa- alfa chawpikunapi yaku patakunapi wiñaq, ñutu rapi tikanpas llanka llinpiyuq. Allinsu punkikunapaq timpuchispa kirikunata maqllina.
Muña- sumaq miskillataña asnan, qichwa wayqukunapi wiñanq, rapin qumir llinpiyuq, yaku timpupi timpuchispa upyana wiksa nanaptin.
Romero- tarpusqapi wiñaq, llinpinqa uqi niraq, allinmi qasqu nanaykunapaq timpuchispa upyana.
Qarwanchu- chacra chawpikunapi wiñaq, tikanpas qillu rapinpas kichkayuq, qumir niraq llinpiyuq tinpuchispa upyana, qaqti niraqmi allinsu chullipaq hinallataq wiksa punkiykunapaq.
Eucalipto- palta rapi sacha tullunpas rakusu allinsu chullipaq, upyana yaku timpupi.
Nukay- qumir llinpiyuq qura, kikillan wayqukunapi wiñan, allinsu uma nanaykunapaq, mayllikuna ama nanananpaq.
Molle- Quñi qichwa wayqukunapi wiñaq, ñutu rapi qumir llinpiyuq raku tullu, allinsu kiri mayllikunapaq, punkikunapaq.
Marku- uqi sacha ñutu rapiyuq, allinsu wiksa punkipaq, qiwiykunapaq upyana yaku timpupi.
Payqu- allinsu upyanapaq sapintinta upyana wiksapi urukunata upyasqa wañuchin
