Qillqaq: José Carlos Arévalo Quijano
Sapa punchawmi ñawpaqta qispirqa tapukuy ¿Iman sutin kanman warmakunapa rinan yachananpaq? Siminchikmi tuqiyarqa yachaywasi nispa, chaymanmi rinku wawakuna, warmakuna, waynakuna yachaykunata chaskinankupaq, hinallataq qillqanankupaq, ñawinchanankupaq; Yachachiqmi allin sunqunwan sumaqta yachaykachin, qillqayta, ñawinchayta, takiyta, aswanmi huntapananpaq qispichina yachayta allin rakiyta, mirachiyta, yapayta, sikiyta, lliw kawsaypi chaninchananpaq rantikuy kaptin lliw kawsaykunata llaqtaman apamuptin, chaykunatan ayllunchik ukumantapacha tayta mamanchikkuna matipan tarpuypi, llamkaypi, kusichupi.
Waynakuna, ña allin runa kayta qispinankupaqmi yaykuyta munanku hatun tiqsimuyu yachay wasikunaman, chaypaqhinan akllananku iman ñawinchanankupaq, pichqa, suqta, qanchis, chunka watapi tukuruspankun: chaskikunqaku yachachiq, hampiq, sayapakuq, kipukamayuq, llaqtanchik, Peru suyunchikrayku churapakuspa allinta llamkanankupaq.
Yaqa chunka watahinañan kay llaqtanchikpi, mikuna ruraqkuna mirarparin, tukuy ima kawsaykunamantan yanukunku lliw runapaq, hinallataq ruwanku miski yanuyta wallpamanta, kuchimanta, quwikunamanta, chaytan qillqakunapi, wayra wasikunapi internetpi churapakunku kay sutikunawan mikuqkuna rinankupaq, chayqaya kachkan: Tullpa, Miski mikuna, Challwa, Chispita, Kanka, Qala kunka, Chiwchi, sapallan punchawmi huntallaña rinku mikuqkuna, kay mikuy wasikunaman.
Lliw runakunan paqarisqankumanta unqurqaku, imallawanpas, sapa llaqtapi, hinallataq sapa ayllukunapi, suyukunapi, hampiqkuna, qariraq, warmiraq, lliw qurakunawan, hinallataq, kukawan, runtuwan, kawsaykunawan hampichikuranchik, ña watakuna muyumusqanmanhina rikurimun Hampina wasi, chaypin llamkanku tiqsi muyupi ñawinchaqkuna Hampiqkuna, allin sunqunwan runakunata yanapananpaq.
Aswanmi kay Amachaq pataman yaykunaykipaq ruwanaykipuni, sapa kutilla, makinchikqa llusakuna achka yakuwan iskay chunkata yupaspa maqllikuna, chakinchiktapas churana liqiyawan, karu karupin runapura kana, ukunchik, awanchik allinchu kachkan mana rupapakuywan, hinallataq yaykuna, lluqsinata purina ama llallinakuspa; aswanmi hampiqkuna yuyachiwanchik ¿Ima nanaykunatam musiyanki? Rupapakuyta, chaki uqu, samaynikichu mana allin, pisipankichu, umaykichu nanasunki, ukuyki, qawaykichu mana allinchu, chayna katinqa, hampina wasiman rinayki chaypi qaliyanaykipaq.
Kay llamkay wasikunaman rispaqa rikunchik pirqapi laqasqata chaypin nin: llamkay pacha killachawmanta chaskachaw punchawkama 8.45 am – 4.45 pm kuychichaw punchawpi 8.45 am – 12.15pm, qatiqninmanmi nin: mascarillataqa churakunanpunim. llamkaypiqa yaykumuq llapan runam, simin sinqan allin harkaq mascarillawan churakunan samay mana lluqsinanpaq.
Manachu allinta chaskisunki llamkaq chaypaqmi kachkan kiqakuna qillqana maytu, chaypin qillqanayki tukuy qawasqaykita mana allin llamkay ruwasqankuta, chay kiqan chayanqa umalliqpa makinman anyan kananpaq, chaymantapachayá allin llamkay apakunanpaq.
Ama pitaychu qillqan kan sapa llamkay wasikunapi, chay pitaqkunaqa qusñinwanmi aswan runakunata qapsanninta kirichin, chayraykun mana pitanachu, allin llamkaypi kanapaq.
Hayka runan kanmanku llamkay ukupi, wakinmi nin aypan chunka runallapaqmi, chaylllan yaykunman, manan runaqa chaqchukunmanchu, chay kaptinqa manan allinchu kanman, sama samay, siki sikichiki kanman, chaypin ima unquypas mirariman.
Mana allinchu kanman llamkay wasi, chaypaqpi allinchanapaq niykanakuy churasqa kachkan, chaypin qillqaspa churaykuna mana allin ruwasqankunamanta, lliw llamkaqkunan uñunakuypi ñawinchanqaku, rimanqaku, chaymanhinan, allin chaskiypi, allin yanapaypi qispichinqaku llamkayta lliw runapaq.
Llamkaspaqa ama qayanakunawan rimaychu, llamkasqaykita saqispa, chayta ruwaptikiqa, wakin llaqta runan mana allintachu qawasunki, ima ruwasqaykipas manayá rikukunchu aswan, qillqaman tikrakuchkanki, sapa kuti, chayqa mana allinchu wawqiy paniy.
Sapa llamkay wasipin kan kuyapayana runakunapaq kuraq tayta mamakunapaq, wawayuq, wiksayuq, warmikunapaq, unqusqa warmi qarikunapaq, chaytan qawana allinta, chaymanhinan yanapana paykunataqa ama pinqakusqa, chaymanhinan añay nisunki runamasinchikkuna.
Wakinnin llamkay wasikunapin kan qillqa llamkaqlla yaykun, amayá chayta qawaspaqa satikunkichu, chayta ruwaruspaykiqa hatun sasachakuymanmi yaykuchkanki, pinqaypaq, ama ruwaychu chaytaqa.
Tukupanapaq, kay llamkay wasikunapin kan mana chaniyuqllawan qayana, chayta qawaspaqa, churapakuytan atinki, sumaqllata, tukuruspaqa añanchayta atinki llamkaqkunaman, paykunan kusi kusilla kutichisunki, huk punchaw kutinaykipaq.
