CONGRESOPAQ QILLQA

Apurímac, Huamanga, Huancavelica, lliw umalliqkuna, runakuna, warmi, qari, minkarikuspankun, kay punchawkuna chayachinqaku Congreso ukuman kay llasaq qillqata, chaypaqmi, sapa suyupi muyuchkan sutikichikta hinallataq riqsichikuynikichikta churaspa kay qillqa llasaq churapakunanpaq, kay siminchik mana sarusqachu kananpaq, aswan rimakunanpaq, hinallataq qillqakunanpaqpas, chaytan mañakuykichik, minkarikusunchik qichwanchikrayku hinallatas wakinnin simikunapiwanpas

Kay qillqasqapa tukupayninpi sutichasqakunam, qamta napaykuyku chaynataq llapan congresistakunatapas; hinallataqmi llakikuyniyku uyarichikuyta munaniku, 26 punchaw agosto killapi, Consejo de Ministros umalliqpa rimarisqanrayku sasachakuy kasqanmanta.

1. Congreso de la Repúblicaqa akllasqa runakuna llapan llaqtakunapa rantinmi. Congresoqa hina llamkasqankuraykum Lima llaqtapi takyasqa tarikun – Limaqa catellanopim kachkan: “es el que habla”-, kaypiqa llapan Perú suyumantam rimanakunapaq, kamachiy qillqakuna ruranapaqpas huñukunku. Chaynapim, Congresopiqa llaqtakuna imaymana kayninpi sayarispanku tinkunakunku, chaynanpapim ñawray suyuta sayarichin (Constitución del Perú, art. 93).
2. Perú suyupa Constitución Políticanqa sapa runapa imayna kayninta yupaychaspam hatallinan, “chiqap kamachikuyninrayku” (art. 1); rimakuyninraykuqa pipas manam usuchisqachu kanan “sapa runam mayqan umalliqwanpas, rimay yachakusqanpi, tikrachiqwan rimanan” (art. 2); kikin Constitucionpunim nin: “castellano simi, chaynataq, maymi rimasqankupi, qichwa simi, aimara simi, llipin ayllusimikunapas riqsisqa simikunam, kamachiqillqapa nisqanpihina” (art. 48).
3. Iskay pachak wataña qispisqa suyu kachkaptinchikpas, ayllusimi rimaqkunaqa manaraqmi chaninchasqachu kachkanku, aswanraqmi rimaqninkunata wakinchay, usuchiypas kachkanpuniraq. Chaynapim sunqu rawray kan, Congreso ukupi –lliw runapa atisqanmanhina rimananpaq kachkaptin- umalliqpa ayllusimi rimasqanta harkasqanku, runa kayninta hinataq constitucionpa chaninchasqanta waqllispanku.
4. Perú suyu llapan runakunam munayniyuq kanku uywanakusqan hinallataq yachanakusqan simi maypipas rimarinanpaq. Ayllu siminwan rimarinantaqa manam pitapas qarkakunmanchu; wakinqa uyariq sunqunwanmi imawanpas yanapachikuspan hapichinan. Ayllusimin rimaq runa chiqnipakuywan qaqchayqa runa kaynintam sipin. Aswanqa, imaymananpakunamanta yanqapuni usuchinakuytam kallpanchan.
5. Kayhinata qawarispaykum mayqin maypi runa rimariptin michakuyninkutaqa karunchaniku. Aswanqa, kikin Estadom lliwpaq kasqanrayku rimarinan hinataq uyariyta atin ñawray ayllusimikunapi. Chulla simillapi rimanakuyqa chullayaymi hinataq waranqantin runa ayllusiminkupi rimaqkunata chinkachiymi, chaypas kamachiqillqa kachkaptin, rimanaq, waqaychanapaq, mallwachinapaq, huqarinapaq, wiñarichinapaq hinataq ayllusimikunata mastarinapaqpas ( Ley N° 29735).
6. Perú suyu congresistakunata kamachiqillqakuna riqsinankupaq waqariniku, aswanqa, políticas linguisticas sayarichiyman churapakunankupaq, hinataq akllasqa kasqankurayku, imaymana kayta yuyaychaspa, suyuntinpi runapa imapas yachananpaq rimanakuyman churapakunankutaq. Chaynallataqmi, congresistakuna pantayninkumanta yuyaymanayman yaykuchunku, hinakaqlla yachayniyuqkunapaqhina, hinakaqlla rimayniyuqpaqhina qawasqankuqa waranqantin runakunatam kirin; llaqtapa pampachayninta mañakuchunkutaq, suyunchikpaq ancha suyasqan pachapi waqllisqankumanta.

Democraciataqa puririchina sapa runata munayninmanhina ayllusimi rimayninpi hinallataq ima yachayninpi chaninchaspam, imaynam José María Arguedaspa nisqanpihina: Ñuqaqa Perú suyupa supaychasqa llaqta runanmi kani, ancha kusisqa saqrahina, cristiano, indiotaq, españolpi hinataq qichwasimipi rimaq”, chaynapiqa manachá pipas hawa runahinachu qawarisqa kanman.

Tukunapaq, suyunchikpi pisiq Instituto Nacional de Lenguas Originarias paqarinanta mañakuyku. Instituto kaspaqa Perú suyupi ayllusimikunata, hinallataq llaqtakunapa imaymanapi kawsakuynintam kallpanchanman. Chaypaqmi suntur wasikuna, Tiqsimuyu yachaywasikunapas sayariyta munanku, Perú suyupi llapan ayllusimikuna mallwarichinarayku.